آيا چه علم وحكمتى است كه در آب وخاك مايهء پوسيدن ومرگ پوست دانه را فرآهم كرده ومغز آن را به حيات گياهى زنده مى كند ؟ ! ريشه را قدرتى مى دهد كه زمين را بشكافد ودر ظلمت خاك قوت وغذاى گياه را جذب كند ، ودر هر قسمت از سفره ء خاك قوت درختان مختلف را مهيا كرده ، كه هر گياهى ودرختى غذاى مخصوص خود را بيابد ، وريشهء هر درختى را طورى قرار داده كه جز قوت مخصوص خود را كه ميوه ء مخصوص آن درخت را مى دهد جذب نكند ، وبا قوه ء جاذبهء زمين مبارزه كند ، وآب وغذا را به ساقه وشاخه بفرستد ، ومقارن با فعاليت ريشه در دل خاك براي جستجوى غذا وآب ، فعاليت ساقه در فضا براي تهيهء نور وهوا شروع شود " كل ميسر لما خلق له " ( 1 ) وهر چه كوشش شود ريشه اى را كه براي فرورفتن در اعماق خاك ساخته شده ، وساقه اى را كه براي سر كشيدن به فضا پرداخته شده از آن سنت حكيمانه باز دارند ، وبر عكس ، ريشه را به جانب فضا وساقه را به زير خاك ببرند ، آن دو با قانون شكنى مبارزه مى كنند ، ومسير طبيعي خود را مى پيمايند ( ولن تجد لسنة الله تبديلا ) . ( 2 ) تنها تأمل در آفرينش يك درخت وعروقي كه از ريشهء آن به هزاران برگ با نظامى بهت انگيز كشيده شده ، وقدرتى كه به هر سلولى از سلولهاى برگ داده شده كه آب وغذاى خود را به توسط ريشه از اعماق زمين جذب كند ، كافى است كه انسان ايمان به علم وحكمت نامتناهى بياورد ( أمن خلق السماوات والأرض وأنزل لكم من السماء ماء فأنبتنا به حدآئق ذات بهجة ما كان لكم أن تنبتوا شجرهآ أإله مع الله بل هم قوم يعدلون ) ( 3 ) ، ( أأنتم أنشأتم شجرتهآ أم نحن

--> 1 . بحار الأنوار ، جلد 4 ، صفحهء 282 ( هر چيزى ميسر است براي آنچه آفريده شده براي آن ) 2 . سوره ء احزاب ، آيهء 62 ( وهر گز براي سنت خدا تبديلى نمى يا بي ) 3 . سوره ء نمل ، آيهء 60 ( آيا چه كسى آفريد آسمانها وزمين را ونازل كرد براي شما از آسمان آبى ، پس رويانيديم به آن باغهايى كه داراى خرمى است ، نبود براي شما كه برويانيد درخت آنها را ، آيا الهى است با الله ، بلكه آنها قومي هستند كه عدول مى كنند از حق )